Heb je je ooit afgevraagd wat de rol van een muziekdirigent precies is? Op het eerste gezicht lijkt dit individu overbodig, een persoon die een stok vasthoudt en met zijn handen zwaait, schijnbaar een orkest aansporend om uit te voeren wat het al speelt: een stuk klassieke muziek. Het is een baan die velen verbijstert, en de vaak gestelde vraag is of orkesten überhaupt wel dirigenten nodig hebben.
Om erachter te komen, klikt u door en luistert u naar waarom een dirigent eigenlijk absoluut noodzakelijk is.
Eenvoudig gezegd is dirigeren de kunst van het leiden van een muzikale uitvoering, meestal een orkest- of koorconcert. Dirigenten communiceren met hun muzikanten voornamelijk door middel van handgebaren, meestal met behulp van een dirigeerstok.
In de 17e eeuw gebruikten dirigenten opgerolde vellen papier om een muzikale uitvoering te regisseren.
Later werden grote houten stokken gebruikt, die door dirigenten op het podium werden geslagen om de tijd bij te houden. In een beruchte episode verwondde de Italiaans-Franse componist Jean-Baptiste Lully (1632-1687) zijn voet terwijl hij er een gebruikte. De wond werd gangreneus en Lully stierf twee maanden later.
In de 18e eeuw trad meestal een lid van het instrumentale ensemble op als dirigent. Dit was soms de concertmeester, die zijn strijkstok als dirigeerstok kon gebruiken.
Er wordt aangenomen dat een jonge Wolfgang Amadeus Mozart de eerste dirigent was die een dirigeerstok gebruikte. De maestro gebruikte deze in 1791 in Wenen tijdens de première van 'De Toverfluit' in het Theater auf der Wieden.
Maar waarom gebruikte Mozart een dirigeerstok? Nu ik erover nadenk, waarom hebben orkesten überhaupt een dirigent nodig?
Muziek dirigeren is een van de meest zichtbare banen ter wereld. Maar voor niet-ingewijden lijkt het gewoon op iemand die midden op het podium staat en met zijn handen zwaait. Maar schijn bedriegt!
Het werk van een dirigent begint tijdens repetities. Het is hun taak om een orkest effectief te laten werken en ze allemaal op één lijn te krijgen wat betreft interpretatie.
Toch lezen alle klassieke muzikanten muziek. De scores die voor hen liggen, vertellen hen wat ze moeten spelen. Kunnen ze niet allemaal gewoon gaan zitten en aan de slag gaan? Nou, zo eenvoudig is het niet.
Een deel van de taakomschrijving van een dirigent is om een orkest of koor op tijd en bij elkaar te houden. Een dirigent is als het ware de boodschapper van de componist.
Kan een orkest niet op tijd blijven zonder dirigent? In theorie wel. Maar de deal breaker is dat er veel ruimte is voor interpretatie in de partituur. Bijvoorbeeld de relatieve prominentie van elk deel, of de lengte van de ruimte tussen de noten.
Uiteindelijk is het de verantwoordelijkheid van de dirigent om de muziek te begrijpen en deze door middel van gebaren zo vloeiend en transparant over te brengen dat de musici in het orkest het perfect begrijpen.
Eerlijk is eerlijk! Maar waarom al die dramatische handgebaren en dat grappige stokje?
Dirigenten gebruiken hun handen en het grappige stokje, de baton, om vaste patronen en gebaren te illustreren, die belangrijke kenmerken van de muziek overbrengen.
Maar zijn deze kenmerken niet al op de partituren van de muzikanten geschreven, zoals deze muzieknoten van Mozart?
Natuurlijk. Maar het feit is dat muzieknotatie gewoon niet uitgebreid of nauwkeurig genoeg is om door een orkest ondubbelzinnig in muziek te worden omgezet. Je hebt iemand nodig die de lakens uitdeelt.
Daarom zijn repetities zo belangrijk. Tijdens de repetitie is het de taak van de dirigent om suggesties te doen voor frasering, dynamiek, articulatie, tempo, enzovoort. Ze zijn er ook om dingen op te pikken die fout gaan. Leonard Bernstein (foto) was een notoir harde leermeester tijdens repetities.
Bedenk ook dat een gemiddeld orkest wel 100 muzikanten kan tellen. Werken worden altijd door verschillende instrumentalisten gespeeld, mensen die waarschijnlijk honderden uitvoeringen achter de rug hebben. Het collectief interpreteren van een stuk van een lang overleden componist kan daarom lastig zijn.
Nogmaals, dat is waar een dirigent om de hoek komt kijken. Er is een vaardig en toegewijd individu nodig om het juiste patroon te verslaan en het te gebaren en te ontwikkelen om de muziek vorm te geven.
Herbert von Karajan (1908-1989), algemeen beschouwd als een van de grootste dirigenten van de 20e eeuw, had een buitengewoon gevoel voor muziek. Hij gebruikte psychologie, lichaamstaal, kennis van de geschiedenis en een opperste gevoeligheid voor alles wat ons menselijk maakt om virtuoze prestaties van het orkest te bereiken.
Interessant is dat studies hebben aangetoond dat hoe meer invloed de dirigent op de spelers heeft, hoe esthetischer de muziek wordt.
Door de jaren heen heeft het werk van een dirigent zich ontwikkeld tot iets dat vooral artistiek is. Het vermogen om de muzikale interpretaties van alle musici op het podium te integreren in een groter geheel heeft van sommige van deze mensen sterren gemaakt, zoals Sir Simon Rattle (op de foto).
De wereld van de klassieke muziekdirigent wordt nog steeds gedomineerd door mannen. De positie wordt traditioneel gezien als dictatoriaal, elitair en ouderwets. Maar er zijn een aantal vrouwelijke dirigenten die dit stereotype de orkestbak in schoppen.
In 2018 kondigde de Duitse Staatskapelle Halle de benoeming aan van de Franse dirigent Ariane Matiakh als haar nieuwe Generalmusikdirektorin (Algemeen Muziekdirecteur), de eerste vrouwelijke dirigent ooit op deze post.
Omschreven door haar collega's als "een van de beste dirigenten van haar generatie", werd de Grammy Award-winnende Amerikaanse dirigent JoAnn Falletta door het klassieke muziek radioprogramma 'Performance Today' uitgeroepen tot Klassieke Vrouw van het Jaar in 2019.
De Litouwse dirigent Mirga Gražinytė-Tyla was muzikaal directeur van het City of Birmingham Symphony Orchestra en tekende een exclusief langlopend platencontract met Deutsche Grammophon - de eerste vrouwelijke dirigent ooit die dit deed.
En de Amerikaanse dirigent Marin Alsop werd als eerste vrouw benoemd tot muziekdirecteur van een groot Amerikaans orkest, de Baltimore Symphony.
Dus de volgende keer dat je een dirigent aan het werk ziet - man of vrouw - richt je blik dan op hun handwerk en kijk hoe ze contact maken met hun muzikanten.
Bronnen: (Mozart: Nieuwe documenten) (NPR)
Wat is het nut van een dirigent voor klassieke muziek?
Is dit beroep echt nodig?
MUZIEK Orkest
Heb je je ooit afgevraagd wat de rol van een muziekdirigent precies is? Op het eerste gezicht lijkt dit individu overbodig, een persoon die een stok vasthoudt en met zijn handen zwaait, schijnbaar een orkest aansporend om uit te voeren wat het al speelt: een stuk klassieke muziek. Het is een baan die velen verbijstert, en de vaak gestelde vraag is of orkesten überhaupt wel dirigenten nodig hebben.
Om erachter te komen, klikt u door en luistert u naar waarom een dirigent eigenlijk absoluut noodzakelijk is.